¿Quién escribió el Siddur para mujeres en ladino [Biblioteca Nacional de Francia, Hebr. 668]?

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.3989/sefarad.024.1198

Palabras clave:

Libro de oraciones, mujer, dialectos, hebreo, italiano, portugués, griego, ladino/judeoespañol

Resumen


Lazar publicó Siddur Tefillot: A Woman's Ladino Prayer Book en 1995, basado en un manuscrito encontrado en la Biblioteca Nacional de Francia [Hebr. 668]. Afirmó que el texto tenía su origen en España en el siglo xv. Minervini revisó la publicación en 1998 y argumentó que el manuscrito debió haber sido escrito posteriormente, muy probablemente a finales del siglo xvi o principios del siglo xvii. Ambos investigadores coinciden en que el Siddur es una traducción literal y no normativa de un Siddur hebreo escrita por un autor aficionado. La descripción bibliográfica del manuscrito indica su origen como «Maroc?». El manuscrito es sumamente interesante porque presenta características lingüísticas de los idiomas hablados en Andalucía, Aragón, Portugal, Italia y judeoespañol del Imperio Otomano. Este artículo examina diversos aspectos lingüísticos y textuales del Siddur para determinar el origen del autor. Aunque el manuscrito llegó a París a través de Marruecos, los datos lingüísticos demuestran que el trasfondo del autor proviene de Italia, probablemente de origen portugués ex-converso.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

Alfonso, Esperanza and Javier del Barco. 2021. Translating the Hebrew Bible in Medieval Iberia: Oxford, Bodleian Library, ms Hunt. 268, with a linguistic Study and Glossary of the Leˁazim by Javier del Barco. Leiden and Boston: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004461222

Alonso, Amado. 1976. De la pronunciación medieval a la moderna en español. Madrid, Gredos.

American Standard Version (ASV). Accessed 2020-2023. https://www.biblestudytools.com/bible-versions/#google_vignette.

Aslanov, Cyril. 2011. "Judeo-Greek or Greek Spoken by Jews." In Jews in Byzantium, edited by Robert Bonfil, Oded Irshai, Guy G. Stroumsa, and Rina Talgam, 385-398. Jerusalem Studies in Religion and Culture. New York: Brill. https://doi.org/10.1163/ej.9789004203556.i-1010.55

Benoliel, Jose. 1977. Dialecto Judeo-hispano-marroquí o haquitía. Madrid: Varona.

Blondheim, David Simon. 1925. Les parlers judéo-romans et la Vetus Latina. Paris: Librairie Ancienne Edouard Champion. https://doi.org/10.3406/roma.1924.4606

Boerio, Giuseppe. 1856. Dizionario del dialetto veneziano. Venezia: G. Cecchini. Facsimile edition: Firenze: Giunti, 1993.

Briquet, Charles-Moïse. 1968. Les Filigranes : dictionnaire historique des marques du papier dès leur apparition vers 1282 jusqu'en 1600, edited by Allan Stevenson. Amsterdam: The Paper Publications Society.

Bunis, David M. 1977. "Haʃimuʃ bisodot ˁivriyim veˀaramiyim biyşirat satira bequerev dovrey ĝudezmo (The Use of Hebrew and Aramaic Elements in the Creation of Satire among Judezmo Speakers)." Massorot 9-11: 319-333.

Bunis, David M. 1994. "Tres formas de ladinar la Biblia en Italia en los siglos xvi-xvii." In Introducción a la Biblia de Ferrara, edited by Iacob M. Hassán and Ángel Berenguer Amador, 315-345. Madrid: Comisión Nacional Quinto Centenario.

Bunis, David M. 1996. "Translating from the head and from the heart: The essentially oral nature of the Ladino Bible-translation tradition." In Hommage á Haïm Vidal Sephiha, edited by Winfried Busse and Marie-Christine Varol-Bornes, 337-357. Bern: Peter Lang.

Bunis, David M. 2005. "Writing Systems as a National-Religious Symbol - on the Development of Judezmo Writing" (in Hebrew). Pe'amim 101-102: 111-171.

Bunis, David M. 2018. "Judezmo (Ladino/Judeo-Spanish): A Historical and sociological Portrait." In Languages in Jewish communities, Past and Present, edited by Benjamin Hary and Sarah Bunin Benor, 185-238. Boston and Berlin: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9781501504631-008

Catalogue de la bibliothèque du Roi. 1739. Tome I: Manuscrits. Paris.

CORDE: Real Academia Española: Banco de datos Corpus diacrónico del español. Accessed 2020-2023. http://corpus.rae.es/cordenet.html.

Corominas, Joan and José Pascual. 1981-1991. Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico (DCECH). Madrid: Gredos.

Corriente, Federico. 2008. Dictionary of Arabic and allied loanwords: Spanish, Portuguese, Catalan, Galician and kindred dialects. Boston: Brill. https://doi.org/10.1163/ej.9789004168589.i-602

Crews, Cynthia M. 1935. Recherches sur le judéo-espagnol dans les pays balkaniques. Paris: DROZ.

DHJE: García Moreno, Aitor, Diccionario histórico del judeo-español. Accessed 2022. http://recursos.esefardic.es/dhje/consulta.php.

DRAE: Diccionario de la lengua española de la Real Academia Española. Accessed 2020-2023. https://dle.rae.es/.

Dubert García, Francisco. 2021. "Las formas reducidas de facĕre en el noroeste de la península ibérica: Convergencia y divergencia geolingüísticas." Studia linguistica romanica 2021.6: 51-85.

Elbogen, Ismar M. 1972. Hatfilah beYisrael behitpatħutah hahistorit [Der Jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklen]. Tel Aviv: Dvir.

Enrique-Arias, Andrés and Pueyo Mena, Francisco Javier. 2008-. Corpus Biblia Medieval. Accessed 2020-2023. http://www.bibliamedieval.es.

García de Diego, Vicente. 1981. Gramática histórica española. Madrid: Gredos.

Koén-Sarano, Matilda. 2009/10. Diksionario Ladino (Djudeo-Espanyol)-Ebreo - Ebreo-Ladino (Djudeo-Espanyol). Jerusalem: Zack.

Lapesa, Rafael. 1984. Historia de la lengua española. Madrid: Gredos.

Lazar, Moshe, ed. 1988. Ladino Pentateuch: Constantinople 1547. Culver City: Labyrinthos.

Lazar, Moshe, ed. 1992. The Ladino Bible of Ferrara [1553]. Culver City: Labyrinthos.

Lazar, Moshe, ed. 1993. Libro de Oracyones: Ferrara Ladino Siddur [1552]. Culver City: Labyrinthos.

Lazar, Moshe, ed. 1995a. Siddur Tefillot: A Woman's Ladino Prayer Book. Culver City: Labyrinthos.

Lazar, Moshe, ed. 1995b. Biblia Ladinada: Escorial I.j.3. Madison: The Hispanic Seminary of Medieval Studies.

Lazar, Moshe, ed. 2000. The Ladino Scriptures: Constantinople - Salonica [1540-1572], I-II. Culver City: Labyrinthos.

Loporcano, Michele. 1997. "Puglia and Salento." In The Dialects of Italy, edited by Martin Maiden and Mair Parry, 338-348. London / New York: Routlege.

Menéndez Pidal, Ramón. 1962. Manual de gramática histórica española. Madrid: Espasa-Calpe.

Minervini, Laura. 1992. Testi Giudeospagnoli Medievali (Castiglia e Aragona), I-II. Napoli: Liguori Editore.

Minervini, Laura. 1998. "Review of Moshe Lazar's edition of Siddur Tefillot: A Woman's Ladino Prayer Book." Romance Philology 31: 404-419.

Minervini, Laura. 2002. "La formación de la Koiné Judeo-española en el siglo xvi." Revue de Linguistique Romane 263-264: 497-512.

Morreale, Margherita. 1963. "Las antiguas Biblias hebreas españolas en el pasaje del Cántico de Moisés." Sefarad 23: 3-21.

Nehama, Joseph. 1977. Dicctionaire du Judeo-Espagnol. Madrid: CSIC.

Penny, Ralph. 1996. "Judeo-Spanish varieties before and after the expulsion." Donaire 6: 54-58.

Penny, Ralph. 2000. Variation and Change in Spanish. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139164566

Penny, Ralph. 2002. A History of the Spanish Language. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511992827

Perez, Avner, and Gladys Pimienta 2008. Diksionario Amplio Djudeo-espanyol - Ebreo: Lashon me-Aspamia. Maale-Adumim: La Autoridad Nasionala del Ladino & El Instituto Maale-Adumim.

Quintana, Aldina. 2004. "El sustrato y el adstrato portugueses en Judeo-español." Neue Romania: Judenspanisch VIII, 31: 167-192.

Quintana, Aldina. 2006. Geografía lingüística del judeoespañol. Bern: Peter Lang.

Quintana, Aldina. 2008. "From the Master's Voice to the Disciple's Script: Genizah Fragments of a Bible Glossary in Ladino." Hispania Judaica Bulletin, 6: 187-235.

Quintana, Aldina. 2009. "Aportación lingüistica de los romances aragonés y portugués a la coiné judeoespañola." In Languages and Literatures of Sephardic and Oriental Jews, edited by David M. Bunis, *221-*255. Jerusalem: Bialik Institute and Misgav Yerushalayim.

Quintana, Aldina. 2012a. "La lengua del Seder Naʃim: castellano del norte con influencia aragonesa." In Siddur para mujeres en ladino, Salónica, siglo xvi, edited by Ora (Rodrigue) Schwarzwald, 28-56. Jerusalem: Institute Ben-Zvi.

Quintana, Aldina. 2012b. "Judeo-Spanish: From Linguistic Segregation outside the Common Framework of Hispanic Languages to a de facto standard." In Studies in Modern Hebrew and Jewish Languages Presented to Ora (Rodrigue) Schwarzwald, edited by Malka Muchnik and Tsvi Sadan, 697-714. Jerusalem: Carmel.

Quintana, Aldina. 2014a. "Tierra Santa y Egipto, Lugares de encuentro entre los judíos ibéricos y los judíos arabófonos en los siglos xvi-xvii." In La lengua de los sefardíes: Tres contribuciones a su historia, edited by Winfred Busse, 105-143. Tubingen: Stauffenburg.

Quintana, Aldina. 2014b. "Judeo-Spanish in contact with Portuguese: A Historical Overview." In Portuguese-Spanish Interface: Diachrony, synchrony and contact, edited by Patricia Amaral and Ana Maria Carvalho, 65-94. Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins. https://doi.org/10.1075/ihll.1.05qui

Rohlfs, Gerhard. 1966. Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti. Vol. 1. Torino: Piccola Biblioteca Einaudi.

Romeu Ferré, Pilar. 2020. "Dos cedulones publicados en Orán en 1879 por la imprenta Karsenty." El Presente 4: 25-47.

Schwarz, Samuel. 2005. The New Christians in Portugal in the 20th Century (in Hebrew). Jerusalem: Dinur Center and Zakman Shazar Center.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 1989. Targume haladino lefirke avot [The Ladino Translations of Pirke Aboth]. Eda VeLashon, 13. Jerusalem: Magnes.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 1994. "The Difference between Ladino Translations of Pirke Aboth and the Haggadot" (in Hebrew). In History and Creativity in the Sephardi and Oriental Jewish Communities, edited by Tamar Alexander, Avraham Haim, Galit Hasan-Rokem and Ephraim Hazan, 33-54. Jerusalem: Misgav Yerushalayim.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2004. "Spelling and Orthography in Ladino Translations from the 16th Century on" (in Hebrew). Pe'amim 101-102: 173-185.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2008. Milon haHagadot ʃel Pesaħ beLadino [A Dictionary of the Ladino Passover Haggadot]. Eda VeLashon, 27. Jerusalem: Magnes.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2010. "Masorot haktiv vehahagiya biʃne sidure naʃim [Spelling and pronunciation tradition of two Ladino prayer books." Massorot 15: 173-203.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2011. "Lexical Variations in Two Ladino Prayer Books for Women." In Lexicología y lexicografía judeoespañolas, edited by Winfried Busse & Michael Studemund-Halévy, 53-86. Bern: Peter Lang.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2012. Siddur para mujeres en ladino, Salonica, siglo XVI. Jerusalem: Institute Ben-Zvi.

Schwarzwald, Ora (Rodrigue). 2015. "On two derivational phenomena in Judeo-Spanish." SKASE Journal of Theoretical Linguistics (A Festschrift for Pavol Ʃtekauer) 12, 3: 488-506. Accessed 2022. http://www.skase.sk/Volumes/JTL29/pdf_doc/21.pdf

Schwarzwald, Ora (Rodrigue) and Dov Cohen. 2020. "El descubrimiento de la primera traducción impresa en ladino de Pirqué Abot (Salónica, hacia 1570)." Sefarad 80, 1: 117-136. https://doi.org/10.3989/sefarad.020-004

Sephiha, Haim Vidal. 1973. Le Ladino: Deutéronome. Paris: Centre de Recherches Hispaniques.

Toledano, Eliezer. 2002. Siddur Kol Sason: The Orot Sephardic Weekday Siddur. New York: Orot UK.

Velkov, Asparuh. 2005. Les filigranes dans les documents ottomans. Sofia: A. Trayanov.

Wagner, Max Leopold. 1990. Juden-Spanish I-II. Stuttgart: Franz Steiner.

Wiesner, Christa. 1981. Jüdisch-Spanisches Glossar zum ME'AM LO'EZ des Iacob Kuli. Hamburg: Helmut Buske Verlag.

Yovel, Yirmiyahu. 2014. The Other Within: The Marranos: Split Identity and Emerging Modernity. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Zotenberg, Hermann. 1866. Catalogue des manuscrits hébreux et samaritains de la Bibliothèque Impériale. Paris: Imprimerie Impériale.

Publicado

2024-06-30

Cómo citar

Schwarzwald, O. (Rodrigue) . (2024). ¿Quién escribió el Siddur para mujeres en ladino [Biblioteca Nacional de Francia, Hebr. 668]?. Sefarad, 84(1), 1198. https://doi.org/10.3989/sefarad.024.1198

Número

Sección

Estudios